Cách ngăn ngừa hiện tượng chuyển hóa bật lại

Tìm hiểu vì sao cân nặng có thể tăng trở lại sau khi giảm cân và những thói quen giúp bạn duy trì kết quả lâu dài.

Bonnie Taylor
-
Chuyên gia dinh dưỡng (Cử nhân Khoa học Sức khỏe, chuyên ngành Khoa học Dinh dưỡng)
7 phút đọc

Cách ngăn ngừa hiện tượng chuyển hóa bật lại

Giảm cân đã vất vả, nhưng với nhiều người, giữ được cân nặng đó còn khó hơn nữa.

Nếu bạn từng giảm cân rồi thấy con số trên bàn cân dần nhích lên lại, có thể bạn đã nghe người ta gọi đó là “chuyển hóa bật lại” hay thậm chí là “chuyển hóa bị hỏng”.

Nhưng tăng cân trở lại không có nghĩa là quá trình chuyển hóa của bạn bị hỏng. Khi giảm cân, cơ thể tự nhiên điều chỉnh theo cân nặng và lượng calo nạp vào đang thay đổi. Những thay đổi này có thể ảnh hưởng đến lượng năng lượng bạn đốt cháy và mức độ đói, khiến việc giữ cân nặng mới về lâu dài trở nên khó hơn.

Tin vui là có những việc bạn có thể làm, cả trong lẫn sau khi giảm cân, để tăng cơ hội giữ được cân nặng đó.

Vì sao giữ cân nặng lại khó đến vậy?

Giảm cân thay đổi nhiều hơn là con số trên bàn cân.

Cơ thể phản ứng với việc giảm cân bằng những thay đổi về mức tiêu hao năng lượng, cảm giác thèm ăn và thành phần cơ thể. Những phản ứng này khác nhau ở mỗi người, nhưng kết hợp lại có thể khiến bạn dễ tăng cân trở lại khi không còn thâm hụt calo nữa.

Hiểu rõ chuyện gì đang diễn ra sẽ giúp bạn lên kế hoạch duy trì, thay vì coi cân nặng mục tiêu là đích đến cuối cùng.

Cơ thể tự nhiên đốt ít calo hơn

Khi giảm cân, cơ thể bạn nhỏ đi và nhìn chung cần ít năng lượng hơn để vận động và duy trì hoạt động. Nghĩa là lượng calo từng giúp bạn giữ nguyên cân nặng trước khi giảm cân giờ có thể nhiều hơn mức bạn cần.

Đây là hệ quả bình thường của việc nhẹ cân hơn chứ không phải bằng chứng cho thấy bạn đã làm hỏng quá trình chuyển hóa. Điều này cũng giải thích vì sao quay lại ăn uống y như trước khi giảm cân có thể khiến bạn tăng cân trở lại từ từ.

Chuyển hóa có thể thích nghi

Trong quá trình hạn chế calo và giảm cân, một số người xảy ra hiện tượng thích nghi chuyển hóa, còn gọi là sinh nhiệt thích nghi.

Điều này có nghĩa là cơ thể bạn có thể đốt ít calo hơn một chút so với mức dự kiến chỉ dựa trên sự thay đổi về cân nặng và thành phần cơ thể. Bạn có thể hình dung cơ thể đang tiết kiệm năng lượng hơn một chút.

Mức độ phản ứng này khác nhau ở mỗi người và có thể giảm đi sau một thời gian cân nặng ổn định. Nó có thể khiến việc tiếp tục giảm cân hoặc duy trì cân nặng khó hơn, nhưng không có nghĩa là chuyển hóa của bạn bị “hỏng” vĩnh viễn.

Bạn có thể mất cơ cùng với mỡ

Khi giảm cân, không phải toàn bộ phần cân nặng mất đi đều đến từ mỡ. Một phần mô nạc cũng có thể bị mất.

Điều này quan trọng vì khối nạc góp phần vào mức năng lượng tiêu hao khi nghỉ. Giữ được càng nhiều cơ càng tốt trong lúc giảm cân sẽ giúp hỗ trợ thành phần cơ thể và nhu cầu năng lượng của bạn.

Tập kháng lực và ăn đủ protein đều rất hữu ích để giữ khối nạc khi bạn đang thâm hụt calo.

Bạn có thể thấy đói hơn

Giảm cân cũng có thể ảnh hưởng đến các hệ thống điều tiết cảm giác đói và no, làm tăng thôi thúc sinh học muốn ăn.

Bạn có thể nhận thấy mình nghĩ đến món ăn thường xuyên hơn, thấy kém no sau bữa ăn hoặc thấy các món ăn hấp dẫn hơn trước.

Việc cần ít calo hơn nhưng lại có thể thấy đói hơn chính là lý do giải thích vì sao duy trì cân nặng sau khi giảm lại khó.

TNN94_how_to_keep_the_weight_off_after_losing_it_1.png

Thích nghi chuyển hóa và chuyển hóa bật lại: khác nhau thế nào?

Hai thuật ngữ này thường được dùng thay thế cho nhau trên mạng, nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Thích nghi chuyển hóa là một phản ứng sinh lý được công nhận khi giảm cân, trong đó mức tiêu hao năng lượng có thể giảm nhiều hơn mức ta dự đoán chỉ dựa trên sự thay đổi về kích thước và thành phần cơ thể.

Còn chuyển hóa bật lại thì không phải là một chẩn đoán lâm sàng được định nghĩa rõ ràng. Cụm từ này thường được dùng không chính thức để chỉ việc tăng cân trở lại sau một giai đoạn ăn kiêng, đặc biệt là sau khi giảm cân quá nhanh hoặc quá hạn chế.

Việc tăng cân trở lại thường chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố cùng lúc, bao gồm nhu cầu năng lượng thấp hơn, cảm giác thèm ăn tăng lên, thay đổi mức vận động và việc quay lại ăn nhiều calo hơn.

Có thể ngăn ngừa thích nghi chuyển hóa không?

Bạn không nhất thiết có thể ngăn mọi thay đổi sinh lý đi kèm với việc giảm cân. Nhu cầu năng lượng giảm đi phần nào là điều được dự đoán khi bạn nhẹ cân hơn.

Thay vì cố ngăn chuyển hóa thích nghi hoàn toàn, hãy tập trung giảm cân theo cách giúp giữ cơ, kiểm soát cảm giác đói và xây dựng những thói quen bạn có thể tiếp tục sau khi kết thúc chế độ ăn kiêng.

Đừng làm chế độ ăn khắt khe hơn mức cần thiết

Thật dễ nghĩ rằng ăn càng ít calo thì kết quả càng tốt.

Nhưng cách tiếp cận quá hạn chế rất khó duy trì và có thể khiến bạn khó đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng cũng như khó giữ khối nạc hơn.

Thay vào đó, hãy hướng đến mức thâm hụt calo vừa đủ để bạn tiến bộ mà vẫn ăn đủ nạp năng lượng cho cả ngày, đồng thời xây dựng thói quen ăn uống mà bạn thực sự có thể giữ lâu dài.

Bạn có thể dùng ứng dụng fatsecret để theo dõi lượng calo nạp vào cùng với xu hướng cân nặng, từ đó điều chỉnh dựa trên tiến độ của mình thay vì cứ liên tục cắt giảm calo.

Ưu tiên protein

Protein đặc biệt hữu ích khi giảm cân vì giúp bạn cảm thấy no và hỗ trợ duy trì khối nạc.

Hãy bổ sung nguồn protein vào các bữa ăn và cả khi ăn vặt, chẳng hạn như trứng, sữa chua, cá, thịt nạc, đậu phụ, tempeh, các loại đậu hoặc đậu lăng.

Trong ứng dụng fatsecret, bạn có thể kiểm tra lượng protein nạp vào suốt cả ngày và tìm ra những bữa ăn có thể bổ sung thêm một chút.

Đưa tập kháng lực vào lịch tập

Cardio rất tốt cho sức khỏe, nhưng đừng quên tập sức mạnh.

Tập kháng lực có thể giúp giảm lượng khối nạc bị mất khi thâm hụt calo. Bạn cũng không cần trở thành vận động viên thể hình — tạ, máy tập, dây kháng lực và các bài tập với trọng lượng cơ thể đều có ích.

Vận động cả ngoài giờ tập

Tập luyện bài bản không phải là hoạt động duy nhất góp phần vào lượng năng lượng bạn dùng mỗi ngày.

Đi bộ, đứng, làm việc nhà và tất cả những cử động nhỏ bạn tích lũy trong ngày cũng được tính.

Khi ăn ít đi, bạn có thể vô thức vận động ít lại. Để mắt đến mức vận động chung của mình, dù là số bước chân mỗi ngày, những buổi đi dạo hay đơn giản là cố gắng vận động đều đặn, sẽ giúp bạn duy trì lối sống năng động trong và sau khi giảm cân.

Nên làm gì khi đạt cân nặng mục tiêu?

Đây là lúc nhiều kế hoạch giảm cân kết thúc, nhưng cũng là lúc kế hoạch duy trì của bạn nên bắt đầu.

Khi đã đạt mức cân nặng muốn giữ, bạn không cần thâm hụt calo nữa. Thay vào đó, mục tiêu là tìm ra lượng món ăn giúp cân nặng của bạn giữ tương đối ổn định.

Tìm mức calo duy trì mới của bạn

Nhu cầu calo của bạn bây giờ có thể đã khác so với lúc bạn bắt đầu.

Thay vì quay lại ngay mức calo cũ, hãy dựa vào xu hướng cân nặng để tìm mức duy trì mới.

Bạn có thể tăng lượng ăn so với mức calo khi giảm cân và theo dõi cân nặng trong những tuần tiếp theo. Cân nặng dao động từng ngày là hoàn toàn bình thường, vì vậy hãy tập trung vào xu hướng chung thay vì từng lần cân riêng lẻ.

Theo dõi món ăn và cân nặng trong ứng dụng fatsecret đặc biệt hữu ích trong giai đoạn chuyển tiếp này, giúp bạn thấy sự thay đổi về lượng calo nạp vào liên quan thế nào đến xu hướng cân nặng dài hạn.

Có cần ăn ngược (reverse diet) sau khi giảm cân không?

Có thể bạn từng nghe đến reverse dieting, tức là tăng dần lượng calo trong vài tuần sau khi ăn kiêng thay vì chuyển thẳng sang mức calo duy trì ước tính.

Dù phổ biến trên mạng, hiện chỉ có rất ít bằng chứng cho thấy việc thêm calo trở lại từ từ sẽ “sửa chữa” chuyển hóa hoặc ngăn tăng cân trở lại tốt hơn so với việc chuyển sang mức nạp duy trì phù hợp.

Tuy nhiên, một số người có thể thấy việc tăng calo dần dần giúp họ biết mình cần ăn bao nhiêu ở mức cân nặng mới.

Điều quan trọng không phải là làm theo một quy trình reverse dieting hoàn hảo từng bước. Quan trọng là tìm ra mức nạp duy trì phù hợp và tiếp tục những thói quen đã giúp bạn giảm cân.

Tăng cân trở lại sau khi ngừng thuốc giảm cân GLP-1 thì sao?

Cân nặng cũng có thể tăng trở lại sau khi ngừng các loại thuốc giảm cân dựa trên GLP-1.

Những loại thuốc này tác động đến cảm giác thèm ăn và lượng món ăn nạp vào trong lúc đang dùng. Khi ngừng điều trị, những tác động đó có thể giảm dần, khiến việc giữ cân nặng thấp hơn khó khăn hơn.

Các nghiên cứu theo dõi những người sau khi ngừng semaglutide cho thấy một lượng đáng kể cân nặng đã giảm có thể quay trở lại. Các nghiên cứu về tirzepatide cũng ghi nhận tình trạng tăng cân trở lại sau khi ngừng điều trị.

Điều này không có nghĩa là thuốc GLP-1 “làm hỏng” chuyển hóa của bạn. Khi ngừng một liệu pháp từng giúp điều tiết cảm giác thèm ăn và cân nặng, một số yếu tố sinh học thúc đẩy tăng cân có thể quay trở lại.

Nếu bạn đang cân nhắc ngừng GLP-1 hoặc một loại thuốc kiểm soát cân nặng khác theo toa, hãy trao đổi với chuyên gia y tế đang quản lý điều trị của bạn, thay vì cố chống lại nguy cơ tăng cân trở lại bằng cách hạn chế calo quá mức.

Những thói quen giúp duy trì cân nặng dễ hơn

Đạt được cân nặng mục tiêu không có nghĩa là những thói quen đưa bạn đến đó không còn quan trọng nữa.

Duy trì lâu dài không phải là theo một chế độ ăn hoàn hảo, mà là tiếp tục những hành vi đã giúp bạn giảm cân ngay từ đầu.

Hãy thử:

  • Tiếp tục ăn những bữa ăn cân bằng, nhiều protein và các món ăn giàu chất xơ.
  • Duy trì tập kháng lực và giữ cho cơ thể năng động.
  • Theo dõi xu hướng cân nặng để sớm nhận ra những thay đổi nhỏ dần.
  • Nếu bạn nhận thấy khẩu phần hoặc thói quen ăn uống bắt đầu thay đổi, hãy thử ghi lại món ăn trong fatsecret vài ngày. Cách này giúp bạn phát hiện những thay đổi nhỏ trước khi chúng thành thay đổi lớn.
  • Điều chỉnh nhẹ khi cần thay vì phản ứng với những dao động cân nặng bình thường bằng một chế độ ăn kiêng cực đoan.
  • Hãy chấp nhận rằng cân nặng sẽ dao động. Duy trì cân nặng không có nghĩa là ngày nào cũng giữ đúng một con số.

Tóm lại

Chuyển hóa của bạn không bị “hỏng” sau khi giảm cân, nhưng cơ thể bạn đúng là có thích nghi.

Cơ thể nhỏ hơn cần ít calo hơn, thích nghi chuyển hóa có thể làm giảm thêm mức tiêu hao năng lượng ở một số người, và những thay đổi về cảm giác thèm ăn có thể khiến việc giữ cân nặng thấp hơn khó khăn hơn.

Vì vậy, duy trì cân nặng đã bắt đầu từ rất lâu trước khi bạn đạt mục tiêu.

Hãy tập trung giữ cơ, ăn đủ protein, duy trì vận động và xây dựng thói quen ăn uống mà bạn thực sự có thể giữ được. Khi đã đạt mục tiêu, hãy chuyển trọng tâm từ giảm cân sang duy trì, và dùng lượng calo nạp vào cùng xu hướng cân nặng để tìm ra điều phù hợp với cân nặng mới của bạn.

Duy trì cân nặng không phải là kết thúc hành trình giảm cân — đó là chặng tiếp theo của hành trình ấy.

Bonnie Taylor
Chuyên gia dinh dưỡng (Cử nhân Khoa học Sức khỏe, chuyên ngành Khoa học Dinh dưỡng)