วิธีป้องกันภาวะรีบาวด์ของระบบเผาผลาญ

มาดูกันว่าทำไมน้ำหนักถึงกลับมาเพิ่มได้หลังลดน้ำหนัก และมีนิสัยแบบไหนบ้างที่ช่วยรักษาผลลัพธ์ของคุณไว้ได้ในระยะยาว

Bonnie Taylor
-
นักโภชนาการ (BHSc Nut Science)
อ่าน 7 นาที

วิธีป้องกันภาวะรีบาวด์ของระบบเผาผลาญ

การลดน้ำหนักเป็นเรื่องที่ต้องใช้ความพยายามมาก แต่สำหรับหลายคน การรักษาน้ำหนักไม่ให้กลับมาอาจเป็นความท้าทายที่ใหญ่กว่าเสียอีก

ถ้าคุณเคยลดน้ำหนักได้ แต่แล้วตัวเลขบนเครื่องชั่งก็ค่อย ๆ ไต่กลับขึ้นมา คุณอาจเคยได้ยินคนเรียกว่า “ภาวะรีบาวด์ของระบบเผาผลาญ” หรือแม้แต่ “ระบบเผาผลาญพัง”

แต่น้ำหนักที่กลับมาเพิ่มไม่ได้แปลว่าระบบเผาผลาญของคุณเสียหาย เมื่อน้ำหนักลดลง ร่างกายจะปรับตัวตามน้ำหนักและปริมาณแคลอรีที่เปลี่ยนไปโดยธรรมชาติ การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้อาจส่งผลต่อปริมาณพลังงานที่คุณเผาผลาญและความรู้สึกหิว ทำให้การรักษาน้ำหนักใหม่ไว้ในระยะยาวทำได้ยากขึ้น

ข่าวดีคือ มีหลายอย่างที่คุณทำได้ทั้งระหว่างและหลังการลดน้ำหนัก เพื่อให้มีโอกาสรักษาน้ำหนักไว้ได้มากที่สุด

ทำไมการรักษาน้ำหนักไม่ให้กลับมาถึงยากนัก

การลดน้ำหนักเปลี่ยนอะไรได้มากกว่าตัวเลขบนเครื่องชั่ง

ร่างกายของคุณตอบสนองต่อการลดน้ำหนักด้วยการเปลี่ยนแปลงในการใช้พลังงาน ความอยากอาหาร และองค์ประกอบของร่างกาย การตอบสนองเหล่านี้แตกต่างกันไปในแต่ละคน แต่เมื่อรวมกันแล้วอาจทำให้น้ำหนักกลับมาเพิ่มได้ง่ายขึ้นเมื่อคุณเลิกกินแคลอรีน้อยกว่าที่ร่างกายใช้

การเข้าใจว่าเกิดอะไรขึ้นจะช่วยให้คุณวางแผนรักษาน้ำหนัก แทนที่จะมองว่าน้ำหนักเป้าหมายคือเส้นชัย

ร่างกายเผาผลาญแคลอรีน้อยลงโดยธรรมชาติ

เมื่อน้ำหนักลดลง ร่างกายของคุณจะเล็กลงและโดยทั่วไปต้องการพลังงานในการเคลื่อนไหวและดูแลร่างกายน้อยลง นั่นหมายความว่าปริมาณแคลอรีที่เคยรักษาน้ำหนักของคุณไว้ได้ก่อนลดน้ำหนัก อาจมากเกินกว่าที่คุณต้องการในตอนนี้

นี่เป็นผลที่เกิดขึ้นตามปกติเมื่อตัวเบาลง ไม่ใช่หลักฐานว่าคุณทำให้ระบบเผาผลาญเสียหาย และยังช่วยอธิบายว่าทำไมการกลับไปกินเหมือนเดิมเป๊ะ ๆ ก่อนลดน้ำหนักถึงทำให้น้ำหนักค่อย ๆ กลับมาได้

ระบบเผาผลาญอาจปรับตัว

ในช่วงที่จำกัดแคลอรีและลดน้ำหนัก บางคนจะเกิดการปรับตัวของระบบเผาผลาญ หรือที่เรียกว่า adaptive thermogenesis

หมายความว่าร่างกายของคุณอาจเผาผลาญแคลอรีน้อยกว่าที่คาดไว้เล็กน้อย เมื่อดูจากการเปลี่ยนแปลงของน้ำหนักและองค์ประกอบร่างกายเพียงอย่างเดียว ลองคิดว่าร่างกายกำลังประหยัดพลังงานมากขึ้นอีกนิด

ขนาดของการตอบสนองนี้แตกต่างกันในแต่ละคน และอาจลดลงหลังจากน้ำหนักคงที่ไปสักระยะ มันอาจทำให้การลดน้ำหนักต่อหรือการรักษาน้ำหนักทำได้ยากขึ้น แต่ไม่ได้หมายความว่าระบบเผาผลาญของคุณ “เสียหาย” อย่างถาวร

คุณอาจสูญเสียกล้ามเนื้อไปพร้อมกับไขมัน

เมื่อลดน้ำหนัก น้ำหนักที่ลดลงไม่ได้มาจากไขมันในร่างกายทั้งหมดเสมอไป เนื้อเยื่อไร้ไขมันบางส่วนก็อาจสูญเสียไปด้วย

เรื่องนี้สำคัญเพราะมวลกล้ามเนื้อมีส่วนต่อการใช้พลังงานขณะพักของคุณ การรักษากล้ามเนื้อไว้ให้ได้มากที่สุดระหว่างลดน้ำหนักจึงช่วยดูแลองค์ประกอบร่างกายและความต้องการพลังงานของคุณได้

การเล่นเวทเทรนนิงและการได้รับโปรตีนให้เพียงพอเป็นประโยชน์มากในการช่วยรักษามวลกล้ามเนื้อขณะที่คุณกินแคลอรีน้อยกว่าที่ร่างกายใช้

คุณอาจรู้สึกหิวมากขึ้น

การลดน้ำหนักยังส่งผลต่อระบบที่ควบคุมความหิวและความอิ่ม ทำให้ร่างกายมีแรงขับทางชีวภาพที่อยากกินมากขึ้น

คุณอาจสังเกตว่าตัวเองคิดถึงอาหารบ่อยขึ้น รู้สึกไม่ค่อยอิ่มหลังมื้ออาหาร หรือรู้สึกว่าอาหารบางอย่างน่ากินกว่าเมื่อก่อน

การที่ร่างกายต้องการแคลอรีน้อยลง แต่อาจรู้สึกหิวมากขึ้นไปพร้อมกัน ช่วยอธิบายว่าทำไมการรักษาน้ำหนักที่ลดได้จึงเป็นเรื่องท้าทาย

TNN94_how_to_keep_the_weight_off_after_losing_it_1.png

การปรับตัวของระบบเผาผลาญ vs ภาวะรีบาวด์ของระบบเผาผลาญ: ต่างกันยังไง

สองคำนี้มักถูกใช้สลับกันบนอินเทอร์เน็ต แต่จริง ๆ แล้วความหมายไม่เหมือนกันเสียทีเดียว

การปรับตัวของระบบเผาผลาญ เป็นการตอบสนองทางสรีรวิทยาที่ยอมรับกันต่อการลดน้ำหนัก ซึ่งการใช้พลังงานอาจลดลงมากกว่าที่คาดไว้จากการเปลี่ยนแปลงของขนาดและองค์ประกอบร่างกายเพียงอย่างเดียว

ส่วน ภาวะรีบาวด์ของระบบเผาผลาญ ไม่ใช่การวินิจฉัยทางคลินิกที่มีนิยามชัดเจน มักใช้แบบไม่เป็นทางการเพื่ออธิบายน้ำหนักที่กลับมาเพิ่มหลังช่วงไดเอต โดยเฉพาะหลังการลดน้ำหนักแบบเร็วหรือเข้มงวดมาก

น้ำหนักที่กลับมาเพิ่มมักเกิดจากหลายปัจจัยรวมกัน เช่น ความต้องการพลังงานที่ลดลง ความอยากอาหารที่เพิ่มขึ้น กิจกรรมที่เปลี่ยนไป และการกลับไปกินแคลอรีสูงขึ้นอีกครั้ง

ป้องกันการปรับตัวของระบบเผาผลาญได้ไหม

คุณอาจป้องกันการเปลี่ยนแปลงทางสรีรวิทยาทั้งหมดที่มาพร้อมกับการลดน้ำหนักไม่ได้ ความต้องการพลังงานที่ลดลงบ้างเป็นเรื่องปกติเมื่อตัวเบาลง

แทนที่จะพยายามหยุดไม่ให้ระบบเผาผลาญปรับตัวเลย ให้โฟกัสที่การลดน้ำหนักในแบบที่ช่วยรักษากล้ามเนื้อ จัดการความหิว และสร้างนิสัยที่คุณทำต่อได้แม้ไดเอตจบลงแล้ว

อย่าทำให้ไดเอตเข้มงวดเกินความจำเป็น

หลายคนอาจคิดว่ายิ่งกินแคลอรีน้อยเท่าไหร่ ผลลัพธ์ก็จะยิ่งดี

แต่การจำกัดอย่างเข้มงวดสุดโต่งอาจทำตามได้ยากในระยะยาว และอาจทำให้ได้รับสารอาหารไม่เพียงพอและรักษามวลกล้ามเนื้อได้ยากขึ้น

ให้ตั้งเป้าหมายกินแคลอรีน้อยกว่าที่ร่างกายใช้ในระดับที่ยังเห็นความก้าวหน้า แต่ยังกินพอให้มีแรงทั้งวัน และสร้างนิสัยการกินที่คุณทำได้จริงในระยะยาว

คุณสามารถใช้แอป fatsecret ติดตามปริมาณแคลอรีควบคู่ไปกับแนวโน้มน้ำหนัก เพื่อปรับแผนตามความก้าวหน้าจริง แทนที่จะลดแคลอรีลงเรื่อย ๆ

ให้ความสำคัญกับโปรตีน

โปรตีนมีประโยชน์เป็นพิเศษระหว่างลดน้ำหนัก เพราะช่วยให้รู้สึกอิ่มและช่วยรักษามวลกล้ามเนื้อ

ใส่แหล่งโปรตีนไว้ในมื้ออาหารและของว่างของคุณ เช่น ไข่ โยเกิร์ต ปลา เนื้อสัตว์ไม่ติดมัน เต้าหู้ เทมเป้ ถั่ว หรือถั่วเลนทิล

คุณเช็กได้ในแอป fatsecret ว่าทั้งวันได้รับโปรตีนเท่าไหร่ และดูว่ามื้อไหนที่เพิ่มโปรตีนได้อีกนิด

เพิ่มการเล่นเวทเทรนนิง

คาร์ดิโอดีต่อสุขภาพ แต่อย่าลืมการเสริมสร้างกล้ามเนื้อด้วย

การออกกำลังกายแบบมีแรงต้านช่วยลดการสูญเสียมวลกล้ามเนื้อขณะที่กินแคลอรีน้อยกว่าที่ร่างกายใช้ และคุณไม่จำเป็นต้องกลายเป็นนักเพาะกายด้วย — ดัมเบล เครื่องเล่นเวท ยางยืด และท่าที่ใช้น้ำหนักตัวก็ช่วยได้ทั้งนั้น

ขยับตัวนอกเวลาออกกำลังกายด้วย

การออกกำลังกายจริงจังไม่ใช่การเคลื่อนไหวอย่างเดียวที่มีผลต่อปริมาณพลังงานที่คุณใช้ในแต่ละวัน

การเดิน การยืน งานบ้าน และการขยับตัวเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่สะสมตลอดวันก็นับด้วยเหมือนกัน

เมื่อกินน้อยลง คุณอาจเริ่มขยับตัวน้อยลงโดยไม่รู้ตัว การคอยดูกิจกรรมโดยรวม ไม่ว่าจะเป็นจำนวนก้าวต่อวัน การเดินเล่น หรือแค่ตั้งใจลุกขยับเป็นประจำ จะช่วยให้คุณใช้ชีวิตแบบแอ็กทีฟได้ทั้งระหว่างและหลังการลดน้ำหนัก

ควรทำอะไรเมื่อถึงน้ำหนักเป้าหมายแล้ว

หลายแผนลดน้ำหนักจบลงตรงนี้ แต่นี่คือจุดที่แผนรักษาน้ำหนักของคุณควรเริ่มต้น

เมื่อถึงน้ำหนักที่ต้องการรักษาแล้ว คุณไม่จำเป็นต้องกินแคลอรีน้อยกว่าที่ร่างกายใช้อีกต่อไป เป้าหมายใหม่คือการหาปริมาณอาหารที่ทำให้น้ำหนักค่อนข้างคงที่

หาแคลอรีสำหรับรักษาน้ำหนักใหม่ของคุณ

ความต้องการแคลอรีของคุณตอนนี้อาจไม่เหมือนตอนที่เริ่มต้น

แทนที่จะรีบกลับไปกินในปริมาณเดิม ให้ใช้แนวโน้มน้ำหนักช่วยหาระดับแคลอรีสำหรับรักษาน้ำหนักใหม่ของคุณ

คุณอาจเพิ่มปริมาณจากแคลอรีช่วงลดน้ำหนัก แล้วคอยดูน้ำหนักในช่วงสองสามสัปดาห์ถัดไป น้ำหนักที่ขึ้นลงในแต่ละวันเป็นเรื่องปกติมาก ดังนั้นให้โฟกัสที่แนวโน้มโดยรวม ไม่ใช่การชั่งแต่ละครั้ง

การบันทึกอาหารและน้ำหนักในแอป fatsecret มีประโยชน์เป็นพิเศษในช่วงเปลี่ยนผ่านนี้ ช่วยให้คุณเห็นว่าแคลอรีที่เปลี่ยนไปสัมพันธ์กับแนวโน้มน้ำหนักระยะยาวอย่างไร

หลังลดน้ำหนักต้องทำรีเวิร์สไดเอตไหม

คุณอาจเคยได้ยินเรื่อง รีเวิร์สไดเอต ซึ่งก็คือการค่อย ๆ เพิ่มแคลอรีทีละน้อยตลอดหลายสัปดาห์หลังไดเอต แทนที่จะกระโดดไปที่แคลอรีสำหรับรักษาน้ำหนักที่ประเมินไว้ทันที

แม้จะได้รับความนิยมบนอินเทอร์เน็ต แต่ปัจจุบันยังมีหลักฐานจำกัดว่าการค่อย ๆ เพิ่มแคลอรีกลับมาช่วย “ซ่อมแซม” ระบบเผาผลาญ หรือป้องกันน้ำหนักกลับมาเพิ่มได้ดีกว่าการปรับไปกินในระดับที่เหมาะสมสำหรับรักษาน้ำหนัก

อย่างไรก็ตาม บางคนอาจพบว่าการค่อย ๆ เพิ่มแคลอรีช่วยให้รู้ว่าต้องกินอาหารเท่าไหร่ที่น้ำหนักใหม่

สิ่งสำคัญไม่ใช่การทำตามขั้นตอนรีเวิร์สไดเอตแบบเป๊ะ ๆ แต่คือการหาปริมาณที่เหมาะสมสำหรับรักษาน้ำหนัก และทำนิสัยที่ช่วยให้คุณลดน้ำหนักได้ต่อเนื่องไป

แล้วถ้าน้ำหนักกลับมาเพิ่มหลังหยุดยาลดน้ำหนักกลุ่ม GLP-1 ล่ะ

น้ำหนักก็อาจกลับมาเพิ่มได้หลังหยุดยาลดน้ำหนักกลุ่ม GLP-1 เช่นกัน

ยาเหล่านี้มีผลต่อความอยากอาหารและปริมาณที่กินในระหว่างที่ใช้ เมื่อหยุดการรักษา ผลเหล่านั้นก็อาจลดลง ทำให้การรักษาน้ำหนักที่ต่ำลงยากขึ้น

งานวิจัยที่ติดตามผู้คนหลังหยุดเซมากลูไทด์พบว่า น้ำหนักที่ลดไปแล้วส่วนมากอาจกลับมา และการศึกษาเกี่ยวกับทิร์เซพาไทด์ก็พบว่าน้ำหนักกลับมาเพิ่มหลังหยุดการรักษาเช่นกัน

นี่ไม่ได้หมายความว่ายากลุ่ม GLP-1 “ทำลาย” ระบบเผาผลาญของคุณ การหยุดการรักษาที่เคยช่วยควบคุมความอยากอาหารและน้ำหนักตัว อาจทำให้ปัจจัยทางชีวภาพบางอย่างที่ทำให้น้ำหนักขึ้นกลับมาได้

ถ้าคุณกำลังคิดจะหยุดยา GLP-1 หรือยาควบคุมน้ำหนักตัวอื่น ๆ ที่ต้องใช้ใบสั่งแพทย์ ให้ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพที่ดูแลการรักษาของคุณ แทนที่จะพยายามรับมือกับน้ำหนักที่อาจกลับมาด้วยการจำกัดแคลอรีอย่างรุนแรง

นิสัยที่ช่วยให้การรักษาน้ำหนักง่ายขึ้น

การถึงน้ำหนักเป้าหมายไม่ได้แปลว่านิสัยที่พาคุณมาถึงตรงนี้หมดความสำคัญลง

การรักษาน้ำหนักในระยะยาวไม่ได้อยู่ที่การกินให้สมบูรณ์แบบ แต่อยู่ที่การทำพฤติกรรมที่ช่วยให้คุณลดน้ำหนักได้ตั้งแต่แรกอย่างต่อเนื่อง

ลองทำสิ่งเหล่านี้:

  • ดำเนินการต่อด้วยการกินมื้ออาหารที่สมดุล มีโปรตีนเยอะ และอาหารที่อุดมด้วยใยอาหาร
  • เล่นเวทเทรนนิงและขยับร่างกายอยู่เสมอ
  • คอยดูแนวโน้มน้ำหนัก จะได้สังเกตการเปลี่ยนแปลงที่ค่อย ๆ เกิดขึ้นได้แต่เนิ่น ๆ
  • ถ้าสังเกตว่าปริมาณอาหารหรือนิสัยการกินเริ่มเปลี่ยนไป ลองบันทึกอาหารใน fatsecret สักสองสามวัน จะช่วยให้เห็นการเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ ก่อนที่มันจะกลายเป็นเรื่องใหญ่
  • ปรับเล็ก ๆ น้อย ๆ เมื่อจำเป็น แทนที่จะรับมือกับน้ำหนักที่ขึ้นลงตามปกติด้วยการไดเอตสุดโต่ง
  • ทำใจไว้ว่าน้ำหนักจะขึ้นลงได้ การรักษาน้ำหนักไม่ได้แปลว่าต้องอยู่ที่ตัวเลขเดิมเป๊ะทุกวัน

สรุปสั้น ๆ

ระบบเผาผลาญของคุณไม่ได้ “พัง” หลังลดน้ำหนัก แต่ร่างกายมีการปรับตัวจริง ๆ

ร่างกายที่เล็กลงต้องการแคลอรีน้อยลง การปรับตัวของระบบเผาผลาญอาจทำให้ใช้พลังงานลดลงอีกในบางคน และความอยากอาหารที่เปลี่ยนไปก็ทำให้การรักษาน้ำหนักที่ต่ำลงท้าทายขึ้น

นี่คือเหตุผลที่การรักษาน้ำหนักที่ลดได้เริ่มต้นตั้งแต่ก่อนถึงเป้าหมายนานแล้ว

โฟกัสที่การรักษากล้ามเนื้อ กินโปรตีนให้พอ ขยับตัวอยู่เสมอ และสร้างนิสัยการกินที่คุณทำได้จริง เมื่อถึงเป้าหมายแล้ว ให้เปลี่ยนโฟกัสจากการลดเป็นการรักษา และใช้ปริมาณแคลอรีกับแนวโน้มน้ำหนักเรียนรู้ว่าอะไรเหมาะกับน้ำหนักใหม่ของคุณ

การรักษาน้ำหนักไม่ใช่จุดจบของเส้นทางการลดน้ำหนัก แต่เป็นช่วงต่อไปของมัน

Bonnie Taylor
นักโภชนาการ (BHSc Nut Science)

คุณอาจชอบสิ่งนี้ด้วย

เนื้อหาที่คัดสรรมาเพื่อให้คุณสำรวจหัวข้อนี้เพิ่มเติม